متن بياينه استاد خليلي در سمينار علمي تحقيقي شخصيت امام ابو حنيفه (ره)

   4/6/1387
ملت مسلمان افغانستان، مهمانان عاليقدر، اعضاي محترم کابينه، دانشمندان و محققان گرانقدر!
السلام و عليکم و رحمت الله و برکاته!

خوشبختانه امروز در سمينار علمي – تحقيقي اي حضور يافته‌ام که دانشمنداني از کشورهاي اسلامي گردهم آمده اند تا پيرامون حيات علمي – جهاني حضرت امام ابوحنيفه(رح) که يکي از بزرگترين شخصيت‌هاي اسلام در فقه و علوم اسلامي بشمار مي‌رود، تحقيقات و يافته‌هاي خويش را ارائه نمايند.
نخست، از برگزارکنندگان اين سمينار با شکوه، بخصوص مسؤولين محترم اکادمي علوم افغانستان و همه کساني که در جهت پربار شدن محتواي علمي اين سمينار، پژوهش نموده و گوشه‌هايي از حيات پربار و علمي اين بزرگمرد جهان اسلام را به رشته تحرير درآورده اند، تشکر و سپاسگزاري مي‌نمايم.
ما در عصري زندگي مي‌کنيم که در بسياري از ممالک اسلامي از جمله افغانستان، ارزشهاي ناب ديني و فرامين پاک الهي در تقابل با يک سلسله چالشها و مخاطرات غير ديني و حتي باورهاي بظاهر ديني، اما، متحجر و بدوي قرار دارد.
جاي بسيار مسرت است که در يک چنين وضعيتي، محققان و دانشمندان ما با درک حساسيت موضوع، گام بزرگي در اين راستا نهاده اند. تجليل از اين شخصيت شامخ و بزرگ کشور ما و جهان اسلام، در حقيقت، راهگشاي خوبي براي تبيين بسياري از ارزشهاي اسلامي بوده و اقدام مثبت در جهت مقابله با چالشهاي مزبور مي‌باشد.
اوراق زرين تاريخ پرافتخار کشور ما شخصيتهاي بزرگي را ثبت نموده که يکي از اين شخصيتها حضرت امام ابوحنيفه (رح) است. او که از فقيهان و دانشمندانِ فارسي زبان نيمه اول قرن دوم هجري به شمار مي رود؛ با چهره اي زيبا، لباس‌هاي فاخر و بوي خوش عطرش که همواره پيش از نمودار شدن چهره جذابش به مشام مي‌رسيد؛ چنان خويشتن دار، سخاوت‌مند و با هوش بود که حتي با دشمنان خود به بدي رفتار نمي‌کرد. در راه تعليم و تعلّم، شکيبا، بردبار و گشاده رو بود، به گونه‌اي که هزاران شاگرد و طلاب علوم ديني را بيدرنگ به محفلِ علمي و فقهي خويش مي‌کشاند. شب زنده‌دار بود و اهل نيايش. لقمه حرام بر لب ننهاد و همواره معيشت خود را از راه حلال تأمين مي‌کرد. با بدعت‌ها، دگم انديشي‌ها و کجروي‌ها به مبارزه برمي‌خاست. دوستدار اهلبيت بود و از نهضتهاي عدالت طلب عصرش عملاً حمايت مي‌کرد. دلبسته قدرت و منصب نبود و عمر گرانمايه اش را در ياري حق و مصلحت علياي اسلام و مسلمين سپري کرد. با ارباب قدرت معامله نکرد و عليرغم پيشنهاد مناصب بزرگ تن به مذلت نداد.
در عرصه علمي و دانش ديني به چنان درجه‌اي رسيد که در تاريخ اسلام کمتر نظيري براي وي مي‌توان يافت. او فقيهي انديشمند بود که آثار گرانبهايي از خود برجاي نهاد. آرا و نظريات فقهي او، طبق برخي اخبار محققين، به حدود 83 هزار فتوا مي رسد که غالباً در آثار به جاي مانده از قاضي ابويوسف، محمد بن حسن شيباني و ديگر فقهاي مکتب حنفي درج گرديده است. مجموعه رويه فقهي او که از آن زمان تا کنون به عنوان (مذهب حنفي) شناخته مي‌شود، امروزه مورد توجّه و التزام جمع بزرگي از مسلمانان جهان مي‌باشد.

دانشمندان عاليقدر!
با توجه به اينکه شما پيرامون حيات علمي – جهاني امام ابوحنيفه (رح) تتبع و پژوهش نموده ايد، مي‌خواهم توجه شما را به نکاتي معطوف نمايم که ممکن است کمتر توجهي به آن صورت گرفته باشد. و آن، توجه به الگوهاي رفتاري و منشهاي عملي امام ابوحنيفه (رح) با مردم و شخصيت‌هاي برجسته عصرش مي‌باشد.
نحوه زندگي بابرکت و پربار امام ابوحنيفه (رح) نه تنها الگو و سرمشق خوبي براي پيروانش مي‌باشد، بلکه بر پيروان ساير مذاهب اسلامي نيز لازم است که از سجاياي اخلاقي، علمي، فقهي و عملي وي بهره‌مند شوند.
با مطالعه زندگي امام ابوحنيفه (رح) و ساير ائمه مذاهب اسلامي در مي‌يابيم که آنان هرگز در صدد نفي همديگر نبوده و اگر در موضوعي اختلاف نظر پيدا مي‌کردند، با داير نمودن مجالس بحث و مناظره، پيرامون آن به ابراز نظر پرداخته و به نتايج مطلوب دست مي‌يافتند.
امام ابوحنيفه (رح) در طول حيات خويش همواره از تفرقه و نفاق ميان مسلمانان جلوگيري نموده و با ساير اعمال ناروا که در آن عصر، برخي از فرقه‌ها به آن مبادرت مي‌ورزيدند به شدت مبارزه مي‌کرد. مال، جان و خون مسلمانان در نزد آن حضرت حرمت داشت و از هدر دادن آنها نهي مي‌فرمود.
دقت و توجه به رفتار و مراوده امام ابوحنيفه (رح) با ساير شخصيت‌هاي اسلامي بخصوص سلاله پيامبر از جمله امام جعفر صادق (ع) براي همه مسلمانان کشورهاي اسلامي و کشور عزيز ما که اکثر مردم آن از پيروان امام ابوحنيفه (رح) و امام جعفر صادق (ع) مي‌باشند؛ بسيار حائز اهميت است. طرز سلوک و نحوه رفتار آنان که توأم با احترام متقابل و تأييد جايگاه علمي و فقهي همديگر بود؛ در تغيير نگرش پيروان شان نسبت به همديگر نقش مثبت و سازنده دارد.
جادارد که نمونه اي از نحوه برخورد آنان را با همديگر بيان نمايم.
در جامع‌المسانيد ابوحنيفه آمده است که: روزي امام ابوحنيفه در مراسم حج نزد امام جعفر صادق(ع) آمد و امام صادق با او معانقه کرد و از احوال او و خانواده‌اش پرسيد. فردي سؤال کرد: آيا اين مرد را مي‌شناسي؟ امام صادق (ع) فرمود: من از احوال او و خانواده‌اش مي‌پرسم و تو مي‌پرسي آيا او را مي‌شناسي؟ اين ابوحنيفه فقيه‌ترين مردم شهر خود است.
همچنين، روايتي از ابن حجر عسقلاني حاکي از آنست که امام ابوحنيفه (رح) در مورد امام صادق(ع) مي‌گفت: «در علـم و عبادت و پرهـيزگـاري برتر از جعفـربن‌محمد هيچ چشمـي نديده، هيچ گوشي نشنيده و به قلب هيچ بشري خطور نکرده است».
مردم افغانستان بايد بر خود ببالند که چنين پيشواياني دارند و مردم دنيا بخصوص دانشمندان سرزمينهاي اسلامي از عملي شدن تقريب مذاهب اسلامي در افغانستان بايد الگو برداري نمايند. ما در عمل از شيوه‌هاي رفتاري پيشوايان خويش پيروي نموده و نظام نوپاي جديد خويش را بر همان مبناها و ديدگاهها استوار ساخته ايم.
بُعد ديگري از زندگاني امام ابوحنيفه (رح) حيات سياسي ايشان است که بنابر برخي روايات، در تمام طول عمر خود به فرمان حکومتهاي عصرش وقعي ننهاده و از دستگاه خلافت اموي و عباسي دوري مي‌جست. و برعکس از نهضت‌هاي ضد دستگاه حاکمه طرفداري مي‌کرد. چنانکه با زيد بن علي بن حسين، محمد بن عبدالله بن حسن بن علي (ع) و برادرش ابراهيم، رابطه تنگاتنگ داشت و حتي ياري کردن زيد بن علي را واجب مي‌دانست. به همين جهت، مبالغ هنگفتي براي آنان فرستاد که نشانه حمايت وي آنان بود. سرانجام با ابا ورزيدن از قبول منصب قضاوت و تحمل تازيانه در زندان دارفاني را وداع کرد.
با توجه به مطالب ياد شده، تاريخ اجتماعي افغانستان حاکي از آنست که خوشبختانه پيروان آن دو امام بزرگ همواره در کنار همديگر زندگي مسالمت آميز داشته و برادر وار زندگي کرده اند. گرچه در برخي از موارد گروه‌ها و افرادي هم بودند که مذهب را به عنوان حربه‌اي براي برتري جويي، تفوق طلبي و تحکيم پايه‌هاي قدرت خويش استفاده کرده اند؛ که اين‌گونه موارد نه تنها در تاريخ سياسي افغانستان وجود داشته، بلکه بسياري از سردمداران قدرت طلب در ساير کشورهاي اسلامي نيز اين‌گونه استفاده‌هاي سياسي از مذهب نموده اند که نيازي به توضيح ندارد.

حضار گرامي و دانشمندان ارجمند!
وظيفه انساني و رسالت ايماني دانشمندان و ساير انديشمندان بلاد اسلامي در اين برهه حساس تاريخي اين است که با ارائه سيماي درخشان مردان بزرگ اسلام و انعکاس افکار بلند و انديشه‌هاي سازنده آنان در اين‌گونه سمينارهاي علمي – تحقيقي، جهان اسلام و مسلمين را از چالشهايي که در برابر آنان قرار دارد، نجات دهند. پيروان اين دين بزرگ الهي و مذاهب اسلامي در اين وضعيت حساس، نياز مبرم به همدلي، يکپارچگي و همديگر پذيري دارند. نتيجه محتوم نفاق و دشمني و عدم تساهل و مدارا تضعيف کشورهاي اسلامي، فقر و بدبختي جامعه مسلمين خواهد بود. آناني که به آينده درخشان اسلام و جامعه مرفه اسلامي مي‌انديشند، بايد هرچه در توان دارند صرف وحدت و يکپارچگي جهان اسلام نمايند. ما زماني به صلح سراسري، رفاه همگاني و امنيت اجتماعي دست خواهيم يافت که در ايجاد و قوام يک جامعه توحيدي بينديشيم و عملکرد رهبران بزرگ مانند امام ابوحنيفه (رح) و سائر ائمه دين را الگو و سرمشق زندگي اجتماعي و سياسي خويش قرار دهيم.
همچنين از همه گروههايي که برداشت سطحي از اسلام و مذاهب اسلامي دارند، مي‌خواهم با تمسک به سيره عملي اين بزرگان از مسلمان کشي و تخريب بلاد اسلامي دست بکشند و بيشتر از اين باعث تضعيف جامعه اسلامي نگردند و همان راهي را در پيش گيرند که آن بزرگمردان طي کرده بودند.
در اخير يکبار ديگر تأکيد مي‌کنم که عزت، سربلندي، پيشرفت، صلح سراسري و امنيت ملي کشور ما و جهان اسلام در گرو تبعيت از فرامين الهي و سيره رهبران و بزرگان دين مبين اسلام است.
اميدوارم همه مسلمانان جهان بخصوص مسلمانان افغانستان در پرتو ارشادات شخصيت‌هاي بزرگ مانند امام ابوحنيفه (رح) و ديگر بزرگان دين به عزت و اقتدار ملي و اسلامي دست يابند.

آرشيو روزانه